Texnologiyanın sürətli inkişafı ilə elektrik avtomobilləri yalnız nəqliyyat vasitəsi olmaqdan çıxaraq, yüksək səviyyəli proqram təminatı və müasir avadanlıqla təchiz edilmiş rəqəmsal platformalara çevrilir. Bu avtomobillərdə istifadə olunan proqram təminatı mühərrik idarəetməsi, batareya optimallaşdırılması, avtonom idarəetmə və istifadəçi rahatlığını təmin etmək üçün inkişaf etmiş alqoritmləri və sistemləri birləşdirir. 

Süni intellekt və maşın öyrənməsi kimi texnologiyalardan istifadə edən proqram təminatı, avtomobillərin ətraf mühiti anlamaq, yol nişanlarını tanımaq və təhlükəsiz sürüş qərarları vermək kimi mürəkkəb vəzifələri yerinə yetirməsinə imkan yaradır. Bu proseslərdə proqram təminatı yalnız avadanlıqla deyil, həmçinin bulud xidmətləri, real-zamanlı məlumat axınları və IoT sistemləri ilə sıx əlaqədə işləyir. Bu cür inkişaf, elektrik avtomobillərini yalnız enerji xərcinə qənaət edən, ekoloji təmiz alternativ deyil, həm də yüksək səviyyəli texnoloji yeniliklərin nümunəsi halına gətirir.

Elektromobillərdə Proqram Təminatı

1. Əməliyyat Sistemləri və Aralıq Proqramlar:

• Real-Zamanlı Əməliyyat Sistemləri (RTOS): Mühüm komponentlər, məsələn, motor nəzarəti üçün istifadə olunur (məs. QNX, AUTOSAR).
• Linux əsaslı sistemlər: İnformasiya-əyləncə və istifadəçi interfeysi üçün (məs. AGL, Android Automotive).
• Özəl Sistemlər: Tesla OS (Linux əsaslı), avtomobil komponentlərinin unikal inteqrasiyası üçün.

2. Sürücülər və Firmware:

• Motor nəzarətçiləri, batareya idarəetməsi və sensor sistemləri üçün xüsusi drayverlər.
• Əyləc, sükan və iqlim idarəetmə kimi alt sistemləri idarə edən Elektron İdarəetmə Blokları (ECU) üçün firmware.

3. Proqramlaşdırma Dilləri:

• C/C++: Aşağı səviyyəli avadanlıqla kommunikasiya.
• Python və JavaScript: Süni intellekt, maşın öyrənməsi və məlumat emalı.
• MATLAB/Simulink: İdarəetmə alqoritmləri üçün modelləşdirmə və simulyasiya.

EV Proqramının Xüsusiyyətləri

1. Görüntü AI və Avtonom İdarəetmə:

• Neyron şəbəkələr ilə obyekt tanıma və yol nişanlarının aşkarlanması.
• Marşrut planlaması və dinamik idarə qərar qəbul etmə sistemləri.
• Nümunələr: Tesla Autopilot, Waymo özünü idarəetmə sistemi.

2. Avtomobil İdarəetmə Sistemləri:

• Batareya İdarəetmə Sistemləri (BMS): Enerji istifadəsini izləyir və optimallaşdırır.
• Internet-bulud vasitəsilə (OTA) Yeniləmələr: Uzaqdan yeni xüsusiyyətlər və düzəlişlər təqdim edir.
• Enerji Effektivliyi: Motorlar və rekuperativ əyləc üçün adaptiv enerji idarəetməsi.

3. İnformasiya-Əyləncə və Bağlantı:

• Real vaxt trafik yeniləmələri ilə qabaqcıl naviqasiya.
• Uzaqdan idarə üçün mobil tətbiq inteqrasiyası (məs. kilidləmə, şarj etmə).

Elektrik Avtomobillərinin Əsas Avadanlıq Komponentləri

1. Güc Qurğusu:
   • Elektrik mühərrikləri, invertorlar və transmissiya.
   • Litium-ion və ya bərk-hal batareyaları.
2. Sensorlar və Kameralar:
   • LIDAR, radar, ultrasonik sensorlar və yüksək qətnaməli kameralar avtonom idarəetmə üçün.
3. İdarəetmə Blokları:
   • Güc paylanması, əyləc, sükan və AI emalı üçün ECUs.
4. İnsan-Maşın İnterfeysi (HMI):
   • Sensor ekranlar və səs əmri sistemləri.
5. Şəbəkə:
   • Alt sistemlər arasında kommunikasiya üçün Controller Area Network (CAN) və Ethernet.

Proqramlaşdırmaya Nümunələr

1. Motor İdarəetməsi üçün Sadə Komanda (C/C++):

#include <iostream>
using namespace std;
// Motor sürətini təyin edən funksiya
void setMotorSpeed(int speed) {
    cout << "Motor sürəti təyin edildi: " << speed << " RPM" << endl;
}
int main() {
    int speed = 1500; // İstənilən sürət RPM ilə
    setMotorSpeed(speed);
    return 0;
}

2. Obyekt Aşkarlanması üçün Süni İntellekt Modelinin İstifadəsi (Python):

import cv2
import numpy as np
from tensorflow.keras.models import load_model
# Hazır AI modelini yüklə
model = load_model('object_detection_model.h5')
# Şəkli yüklə və emal et
image = cv2.imread('test_image.jpg')
image_resized = cv2.resize(image, (224, 224))
input_data = np.expand_dims(image_resized, axis=0)
# Obyektləri proqnozlaşdır
predictions = model.predict(input_data)
print(f"Aşkarlanan obyektlər: {predictions}")

3. CAN Şəbəkəsi üzərindən Kommunikasiya (Python ilə can modulu):

import can
# CAN şəbəkəsini başlat
bus = can.interface.Bus(channel='can0', bustype='socketcan')
# Mesaj göndər
message = can.Message(arbitration_id=0x123, data=[0x01, 0x02, 0x03, 0x04])
bus.send(message)
print("Mesaj CAN şəbəkəsində göndərildi.")

Əlbəttə bu kodlar çox bəsitdir və real avtobillərdə yüzminlərlə sətir belə kodlar mövcuddur. Məqsədimiz sadəcə olaraq hazır məhsul kimi gördüyümüz avtomobillərin də idarətetməsinin arxasında if-else-lərdən ibarət bizə taniş olan kodların olduğuna dair təsəvvür formalaşdırmaq idi.

Nəticə

İnkişaf etmiş proqram təminatı və etibarlı avadanlığın inteqrasiyası elektrik avtomobillərində innovasiyaların əsasını təşkil edir. Süni intellekt əsaslı avtonom sistemlərdən tutmuş optimallaşdırılmış batareya idarəetməsinə qədər proqram təminatı EV funksionallığının hər bir aspektini təşkil edir. Proqram və avadanlıq harmoniyası ilə EV sənayesi davamlı nəqliyyatda texnoloji yeniliklərə liderlik etməyə davam edir.

1. Batareya: Enerji Mənbəyi

Elektrik avtomobillərinin əsas enerji mənbəyi litium-ion xanalarından ibarət yenidən doldurula bilən batareya qutusudur. Batareya elektrik enerjisini özündə saxlayır və avtomobili hərəkətə gətirmək üçün istifadə olunur.

• Doldurma: EV-lər ev şarj cihazı – xarici enerji mənbələrinə qoşularaq doldurulur.
• Enerjinin Saxlanması: Batareya birbaşa cərəyanı (DC) saxlayır.

2. İnverter: DC-ni AC-yə Çevirir

Bildiyimiz kimi batareyalar DC (sabit cərəyan) elektrik enerjisi verir, lakin elektrik mühərrikləri əsasən dəyişən cərəyan (AC) ilə işləyir. İnverter də məhz bu problemi həll edir.

• Funksiyası: Batareyadan gələn sabit cərəyanlı elektrik enerjisini dəyişən cərəyanlı elektrik enerjisinə çevirir.
• İdarəetmə: İnverter mühərrikin sürətini və fırlanma anını tənzimləyərək AC-nin tezliyini və amplitudasını dəyişir.

3. Elektrik Mühərriki: Sistemin Əsas Komponenti

Elektrik mühərriki elektrik enerjisini mexaniki enerjiyə çevirərək hərəkət yaradır.

• Mühərrik Növləri: Əsasən AC induksiya mühərrikləri, daimi maqnit sinxron mühərrikləri və fırçasız DC mühərriklər istifadə olunur.
• Əməliyyat: AC cərəyan mühərrikin daxilində maqnit sahəsi yaradır və rotorun dönməsinə səbəb olur. Bu dönmə hərəkəti təkərlərə ötürülür.

4. Transmissiya: Gücün Təkərlərə Ötürülməsi

Yanacaqla işləyən DYM avtomobillərdən fərqli olaraq, EV-lar sadələşdirilmiş transmissiya sistemindən istifadə edir. Adətən, onlar tək sürətli dişli qutusu ilə təchiz olunur.

• Niyə Sadədir? Elektrik mühərrikləri geniş sürət diapazonunda sabit fırlanma anı təmin edir, mürəkkəb çox sürətli sistemlərə ehtiyac qalmır.
• Səmərəlilik: Transmissiya mühərrikin fırlanma qüvvəsinin təkərlərə səmərəli şəkildə ötürülməsini təmin edir.

5. Kontroller: Sistemin Beyni

Elektron kontroller EV-in beyni kimi çıxış edir, batareya, inverter və mühərrik arasında elektrik axınını idarə edir.

• Funksiyası: Sürət, fırlanma anı və ümumi performansı sürücünün əmrlərinə və yol şərtlərinə uyğun tənzimləyir.
• Enerji Səmərəliliyi: Kontroller enerjidən maksimum istifadəni təmin edərək itkiləri minimuma endirir.

6. Təkərlər: Enerjini Hərəkətə Çevirir

Mühərrikdən alınan mexaniki enerji transmissiya vasitəsilə təkərlərə ötürülür. Nəticədə avtomobil irəli və ya geri hərəkət edir.

Rekuperativ Əyləc

Elektrik avtomobilləri tez-tez rekuperativ əyləc sistemi ilə təchiz olunur ki, bu da əyləcləmə zamanı enerjini geri qaytarır və batareyaya ötürür.

• Necə İşləyir: Əyləcə basdığınızda mühərrik tərsinə işləyərək kinetik enerjini elektrik enerjisinə çevirir.
• Səmərəlilik Artır: Bu, itiriləcək enerjini geri qaytararaq batareyanı bir az enerji ilə doldurmuş olur və bu da avtomobilin yürüyüş məsafəsini artırır.

Nəticə

Elektrikdən hərəkətə keçid prosesi elektrik avtomobillərində tam koordinasiya ilə işləyən komponentlərin harmoniyasıdır. Batareyadan enerjinin saxlanmasından mühərrikin təkərləri hərəkət etdirməsinə qədər hər bir addım maksimal səmərəlilik üçün hazırlanmışdır. Bu proses təkcə sakit və hamar sürüşü təmin etmir, həm də ənənəvi avtomobillərlə müqayisədə ətraf mühitə təsiri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Elektrik avtomobili texnologiyası inkişaf etdikcə bu sistemlər daha da səmərəli olacaq və təmiz, davamlı gələcək üçün yol açacaq.

Təsəvvür et ki, bir fırıldağa(fırlanan oyuncaq) üfürürsən. Enerji daşıyan nəfəsin fırlananın fırlanmasını təmin edir. Nə qədər sürətli və daha güclü üfürsəniz, fırıldaq daha sürətli fırlanır. İndi fırıldaq çarxını turbin adlanan daha böyük və daha mürəkkəb təkərlə, nəfəsini də axan su ilə əvəz edərək təsəvvür et.

Su elektrik stansiyasında çaydan və ya bənddən axan su böyük bir fırlanan turbinin qanadlarına çırpılır və o da məcburən fırlanır.

Bu generatorun içərisində böyük bir maqnit var və onu naqillərlə sarılıb. Turbin fırlananda maqnit də fırlanır ki, bu da dəyişən maqnit sahəsi yaradır. Bu dəyişən maqnit sahəsi naqildə elektron axınına səbəb olur – bu bizim istifadə etdiyimiz elektrikdir.

Burasını daha sadə izah edək:

Bir maqniti nəzərdən keçirək. Biz bilirik ki, onun iki qütbü var və görünməz qüvvə bir qütbdən digərinə uzanır – buna maqnit sahəsi deyirik. Bu, maqnit qüvvəsinin təsir göstərə biləcəyi bir maqnitin ətrafındakı boşluqdur, məsələn, metal əşyaları özünə çəkərkən.

Bir su elektrik stansiyasında olduğu kimi bir elektrik generatorunda ətrafında fırlanan böyük bir maqnit var. O fırlandıqca onun ətrafındakı maqnit sahəsinin istiqaməti davamlı olaraq dəyişir – bu barədə düşünün, sanki maqnitin şimal və cənub qütbləri daim yerlərini dəyişir.

İndi gəlin bir sarğı tel gətirək. Faradeyin Elektromaqnit İnduksiya Qanunu adlanan fizika prinsipinə görə, dəyişən maqnit sahəsi naqildə elektrik, daha dəqiq desək, elektrik cərəyanı axar. Elektrik cərəyanı elektron axınından(hər atomda olan kiçik hissəciklər) ibarətdir.

Beləliklə, generatordakı fırlanan maqnit bu naqil sarğısının ətrafında maqnit sahəsini sürətlə dəyişməyə məcbur etdikdə, teldəki elektronları hərəkətə başlamaq üçün itələyir və elektrik cərəyanı yaradır. Başqa sözlə desək, fırlanan maqnitin enerjisi (fırlanan turbindən, o da öz növbəsində axan sudan gəlir) elektrik enerjisinə çevrilir və biz bu enerjidən evlərimizi işıqlandırmaq, soyuducularımızı işlətmək və telefonlarımızı enerji ilə doldurmaq üçün istifadə edirik.

Beləliklə, sadə dillə desək: axan su təkəri (turbini) fırladır, fırlanan təkər bir maqniti fırladır, fırlanan maqnit elektron axını (elektrik) yaradır. Və beləliklə – axan suyun enerjisi elektrik enerjisinə çevrili, istifadəyə hazır olur.

Şəxsiyyət testləri çoxtərəfli olur və müvafiq psixoloji nəzəriyyələrə əsaslanır.

Myers-Briggs Type Indicator (MBTI): insanları dörd dixotomiya əsasında 16 şəxsiyyət tipinə bölür: ekstroversiyaya qarşı introversiya, hissiyyata qarşı intuisiya, düşünməyə qarşı hiss və mühakimə qarşı qavrama.

Böyük Beş Şəxsiyyət Testi: Bu test şəxsiyyətin beş əsas aspektinin olduğunu təsdiq edən beş faktorlu modelə əsaslanır: açıqlıq, vicdanlılıq, ekstroversiya, razılıq və nevrotiklik.

Minnesota Çoxfazalı Şəxsiyyət İnventariyası (MMPI): Bu, tez-tez psixi sağlamlıq sahələrində istifadə olunur və şəxsiyyət strukturlarını və psixopatologiyanı müəyyən etməyə kömək edə bilər.

DISC Qiymətləndirilməsi: DiSC dörd əsas davranış xüsusiyyətini profilləşdirir: üstünlük, təsir, sabitlik və vicdanlılıq.

16 Şəxsiyyət Faktoru (16PF): Bu test fərdin şəxsiyyətini 16 fərqli şəxsiyyət xüsusiyyəti vasitəsilə qiymətləndirir.

Holland Kodları (RIASEC): Bu test sizin maraqlarınıza potensial iş yerləri ilə uyğun gələn karyera yönümlü qiymətləndirmədir.

Eysenck Şəxsiyyət Anketi (EPQ): Bu test şəxsiyyətin üç əsas ölçüsünü ölçür, bunlara ekstraversiyaya qarşı introversiya, nevrotiklik və ya emosional qeyri-sabitlik və psixotizm daxildir.

Kaliforniya Psixoloji İnventar (CPI): Bu alət sosial ünsiyyəti və şəxsiyyətlərarası davranışı qiymətləndirir.

NEO Şəxsiyyət İnventarlaşdırması (NEO-PI-R): Bu test böyük beş şəxsiyyət xüsusiyyətlərini (Açıqlıq, Vicdanlılıq, Ekstraversiya, Razılaşmaq və Nevrotiklik) ölçür.

Rorschach Inkblot Test: Bu, insanın şəxsiyyət xüsusiyyətlərini və emosional fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə edilən proyektiv testdir.

Tematik Qəbul Testi (TAT): Bu proyektiv test insanın birmənalı olmayan təsvirlərin şərhlərinə əsaslanaraq daxili düşüncələrini, qavrayışlarını və hisslərini anlamaq üçün istifadə olunur.

CliftonStrengths (əvvəllər StrengthsFinder): Bu, təbii olaraq ən yaxşı nə etdiyinizi müəyyən etmək üçün istifadə olunan peşəkar inkişaf vasitəsidir.

FIRO-B (Əsas Şəxslərarası Münasibətlər Orientasiyası-Davranış): Bu test fərdlərin başqalarına qarşı necə davrandığını və başqalarının onlara qarşı necə davranacağını gözlədiklərini ölçür.

Qaranlıq Üçlük Şəxsiyyət Testi: Bu test şəxsiyyətdə narsisizm, Makiavelizm və psixopatiya kimi sözdə “qaranlıq xüsusiyyətləri” ölçür.

Enneagram Şəxsiyyət Testi: Bu test insanları doqquz fərqli tipə təsnif edir, hər biri insanların dünyaya, başqalarına və özlərinə münasibətdə düşüncə, hiss və hərəkət tərzi ilə rezonans doğuran dünyagörüşü və arxetipi təmsil edir.

Bilikli.net sistemindən istifadə edən üzvlərimizin istifadə etdiyi cihazların tipləri:

1. Smartfonlar – 49.46%
2. Kompüterlər – 44.02%
3. Planşetlər – 6.52%

Android app’dən istifadə sayı da artmaqdadır. Belə ki, hazırda istifadəçilərin 17%-i Bilikli.net-dən yalnız app vasitəsilə istifadə edirlər. (App üçün keçid: https://play.google.com/store/apps/details?id=com.bilikli.biliklinet.app )

Brauzerlər üzrə statistika belədir:

1. Chrome – 61.62%
2. Android Browser – 13.67%
3. Opera – 8.17

Əməliyyat sistemləri üzrə statistika:

1. Android ƏS – 46.48%
2. Windows ƏS – 42.47%
3. İOS – 6.49%

Mobil cihaz istehsalçıları üzrə

1. Samsung – 56.46%
2. iPhone – 11.59%
3. Sony – 5.11%

Tarixdən seçmələr

• Dünyada ilk kofe mağazası 1475-ci ildə Osmanlı İmperiyasının Konstantinopol şəhərində (indiki İstanbul) “Kiva Han” adı ilə açılmışdır.
• İlk bilinən kofe evi də Konstantinopolda, 1564-cü ildə açılmışdır.
• Dünyanın hər yerində işlədilən kofe sözü Osmanlı türkcəsində olan kahve sözündən götürülmüşdür. Bu söz özü isə qədim ərəbcə müvafiq bitkinin adından gəlir.
• Osmanlı sultanı Yavuz Səlim kofeni çox sevərmiş. 1511-ci ildə Məkkə əmiri şəxsi səbələr üzündən kofeni qadağan etsə də, bundan xəbər tutan sultan əmiri edam etdirmiş və kofenin müqəddəs içki olduğunu bəyan etmişdir.
• 1564-cü ildə Osmanlı Sultanı Qanuni Süleyman İstanbuldakı kofe evlərini bağlatdırmaq əmri vermişdir. Səbəb isə əhalinin orda hakimiyyət əlehyinə dedi-qodu etməsi faktları olmuşdur.
• Avropada kofenin kütləvi yayılmasının da maraqlı tarixçəsi var. 1683-cü ildə Osmanlı İmperiyası Müqəddəs Roma imperiyasını məhv etmək üçün onun ərazilərini işğal edərək paytaxt Vyana şəhərinə 2-ci böyük hücüm təşkil etmişdir.(ilk hücum 1529-da olmuşdu)  Osmanlı hədəfinə çata bilməyib geri qayıdan zaman onlardan qalan və müdafiə tərəfinin əlinə keçən qalıq malların içində 300 kiçik kisə kofe varmış. Bölüşdürmə zamanı bu kisələrə sahib çıxan Yuriy Kulsikskiy sonra onun satışına başlamışdır. Əhalinin kofeni alması üçün maarifləndirici, reklam xarakterli məlumatlar da yayan Yuriy kofeni Vyanada əməllicə məşhurlaşdırmışdır. Bunun ardından növbəti il o, Vyanada Qərbdə ilk kofe evini yaratmışdır. Bir neçə il sonra ikinci kofe klub Parisdə açıldı, daha sonra sürətlə Avropada açılmağa başladı.
• Rusiyada kofe 18-ci əsrdə islahatçı dövlət xadimi imperator I Pyotrun təşəbbüsü ilə yayılmağa başlamışdır.

Maraqlı faktlar

• Kofe dənləri quruluşuna görə iki növə ayrılır: Arabika və Robusta. Arabika daha populyar növdür.
• Mağazalarda satılan və suda əriyən(sadə, 3-ü 1-ndə və.s.) kofe təbii kofe deyil. O kofe içməni asanlaşdırmaq üçün kofe dənlərinin müxtəlif texnoloji proseslərdən keçməsi nəticəsində əmələ gələn maddədir. Əsl kofe suda həll olmur, çöküntü verir.
• Kofenin bir çox qovrulma, çəkilmə və bişirilmə/hazırlama metodu var. Bu metodlar alınan içkinin dadına da təsir göstərir. Bu növlərə bir sıra misallar: türk qəhvəsi(ocaqda cəzvə ilə bişirilir), espresso, amerikano, frenç press, aeropress, moka və.s. Hər bir metoddan alınan içkinin özünəməxsus dadları olur.
• Dünyada ən çox kofe istehsal edən ölkə Braziliyadır.

Kofe tərkibli içkilər

Sadə kofe içki növləri ilə yanaşı saysız hesabsız kofe tərkibli qarışıq içkilər də mövcuddur. İsti və soyuq şəkildə içilməklə ən çox kofe tərkibli içkilər süd ilə hazırlanan içkilərdir. Bunlara Kapuççino, Breve, Bonbon, Latte, Espressino, Makkiato və.s. məşhur südlü içkiləri aid etmək olar. Soyuq buzlu növlərə isə Frappe, Mazagran, Palazzo kimi növləri aid etmək olar.

Kofe və sağlamlıq



Kofe sağlamlığa təsir baxımından  haqqında ən ziddiyyətli fikirlərin dolaşdığı qida növlərindən bəlkə də 1-cidir. Həm zərərli həm xeyirli olması barədə saysız hesabsız iddialar olsa da əksər hallarda onlardan heç birinin ümumiləşmiş əsası olmur, bir çoxu başqa faktorların təsiri ilə xüsusi hallara aid olan faktlar olur. Amma ümumiləşdirərək bir neçə faktı qeyd etmək olar:

• Günə 2 fincandan çox olmayaraq kofe içmək sağlamlığa bir çox komponentlər üzrə xeyirlidir və gümrahlığı artırır, başağrı, yorğunluq olduqda aradan qaldırmaqda köməkçi olur.
• Həddindən çox kofe içmək asılılıq yaratmaqla yanaşı qan təzyiqinə və mənfi təsir göstərə bilər. (İstisna hallar da var: Məsələn fransız filosofu Volter günə 50 fincana(!) yaxın kofe içərmiş, amma buna rəğmən 83 il yaşayıb)
• Kofe maye qovucu təsirə malikdir deyə kofe qəbulundan bir qədər sonra su içmək düzgün olar.

Və artıq Plutonun keyfiyyətli real şəkli mövcuddur. 9 ildir Plutona doğru yol gedən və hazırda onun 766 min kilometr yaxınlığından keçən New Horizons kosmik gəmisi Plutonun keyfiyyətli və real fotoşəklini çəkərək 5 milyard kilometr uzaqlardan bizə göndərib.

Müqayisə üçün deyək ki, indiyə qədər(keçən aya qədər) Plutonun uzaqdan çəkilən ən yaxşı şəkli aşağıdakı şəkildə soldakı dumanlı görüntü idi.

Və beləliklə Günəş sisteminin bütün 9 planetinin (və planetoid) real görüntüləri əldə edildi:

Bu sualın cavabını sözlə qısa ifadə etsək cavab belədir: Ay öz oxu ətrafında zəif sürətlə fırlanır və öz oxu ətrafında bir dövrü başa vurunca yerin ətrafında da bir dövrü başa vurur. Yəni Ayın yer ətrafında fırlanması ilə öz oxu ətrafında bir dövrə vurması eyni vaxt tələb edir, təxminən 1 ay. Bu halda iki fırlanma bir birini “sığortalayır” və biz həmişə Ayı eyni vəziyyətdə görürük. Aşağıdakı videoya baxsaq hər şey daha aydın olar.

Ətraflı Vikipediya resursundan oxumaq olar.

Mavi rəng ən çox yayılan – dağılan rəng, bənövşəyi rəng isə ən az yayılan rəngdir. (Məhz buna görə də xəbərdarlıq, təhlükə və.s. nişanları, yazıları az yayılan rənglərdən biri qırmızı rəngdə olur. Az yayılma o deməkdir ki, bu rəngdə olan nişan diqqəti daha tez cəlb edir.).

Məlum olduğu kimi, tam işıq ağ rəngdə olur və bu ağ işıq 7 rəngin birləşməsindən yaranır(göy qurşağı rənglərini yadınıza salın)

Əgər işıq ilə bizim aramızda heç bir maneə olmazsa biz işığı olduğu kimi, ağ rəngdə görmüş olarıq. Məsələn kosmonavtlar kosmosdan günəşə baxanda günəş onlara məhz ağ rəngdə görünür, yəni arada bir maneə yoxdur deyə öz rəngində görünür. Daha bizə göründüyü kimi narıncı alov rəngində yox. Günəş şüaları Yer kürəsinə daxil olanda atmosferdə filtrindən keçərək bizə çatır, ona görə də bu filtrlərdən keçmə zamanı tez dağılan rənglər Yer səthinə çatmadan atmosferdə dağılır, yayılmayan rənglər isə gəlir səthə çatır. Və biz gəlib çatan şüaların rəngini görürük, qırmızı, narıncı tipli rəngləri. Yayılan rənglər isə səmadaca qalır və səma mavi rəngə bürünür.
Diqqət etsək görərik ki Günəş batarkən və çıxarkən bizə daha tünd narıncı rəngdə görünür, çünki aramızdakı maneələr-filtrlər çoxalır, günorta vaxtı isə aramızdakı maneə filtrlərin ən kiçik olan vaxtıdır deyə Günəş real rənginə daha çox bənzəyir, tünd narıncı yox, daha şox ağ rəngə meylli olur.

Yəqin ki,  səbəb ümumən aydın oldu. Təbii ki yazıda verdiyimiz izahlar sadə dillə yazılıb və özündə bütün elmi açıqlamanı əks etmirmir, əslində isə bunun elmi izahı insanlığa çətin başa gəlmişdir, çünki bu faktı açmaq üçün xeyli baza biliyi lazım idi. İlk dəfə bu sirrin izahını 1899-cu ildə ingilis alim Uilliam Strerr vermişdir.

via